EKONOMIA SPOŁECZNA

Opis alternatywny infografiki „PODMIOTY EKONOMII SPOŁECZNEJ”:

Organizacje pozarządowe (np. stowarzyszenia, fundacje, koła gospodyń wiejskich, kluby sportowe, ochotnicze straże pożarne)
Podmioty reintegracyjne (np. centrum integracji społecznej, warsztat terapii zajęciowej, zakład aktywności zawodowej)
Przedsiębiorstwa społeczne (np. spółdzielnie socjalne, spółdzielnie pracy, spółki z o.o. non profit, NGO z działalnością gospodarczą)

ORGANIZACJA POZARZĄDOWA

Organizacja pozarządowa (ang. non-governmental organization, skrót NGO) to podmiot działający na rzecz określonego celu i misji, którego istotą nie jest działanie w celu osiągnięcia zysku. Organizacje pozarządowe często są nazywane „trzecim sektorem”, działają w oparciu o ustawę z dnia 24 kwietnia 2003 r. o działalności pożytku publicznego i o wolontariacie. Wyróżniamy wśród nich m.in. fundacje czy stowarzyszenia oraz coraz bardziej aktywnie działające koła gospodyń wiejskich.

FUNDACJA

Fundacja jest to organizacja pozarządowa, która zostaje ustanowiona do realizacji celów społecznych oraz gospodarczo użytecznych, w szczególności takich jak: ochrona zdrowia, rozwój gospodarki i nauki, oświata i wychowanie, kultura i sztuka, opieka i pomoc społeczna, a także ochrona środowiska. Fundacje powołane mogą być przez osoby fizyczne niezależnie od ich obywatelstwa oraz adresu zamieszkania, a także osoby prawne mające siedziby w kraju i za granicą. Siedziba fundacji powinna znajdować się na terenie Rzeczpospolitej Polski. Fundację tak jak stowarzyszenie tworzą ludzie. Jednak o powołaniu fundacji oraz przedmiocie jej działania decyduje zazwyczaj jedna lub kilka osób nazywanych fundatorami. Majątek jest przeznaczany tylko do realizacji celów, dla których fundacja została ustanowiona. Odpowiedzialność za realizację celów oraz opiekę nad majątkiem sprawuje zarząd fundacji. Fundacja działa na podstawie Ustawy z dnia 6 kwietnia 1984 roku o fundacjach.

STOWARZYSZENIE

Stowarzyszenie jest jedną z najpopularniejszych form organizacji pozarządowych, opartych na ustawie z dnia 7 kwietnia 1989 r. Prawo o stowarzyszeniach. Stowarzyszenia są dobrowolnym, samorządnym i trwałym zrzeszeniem o celach niezarobkowych. Opierają swoją działalność na pracy społecznej swoich członków, mogą też zatrudniać pracowników. Stowarzyszenia określają swoje cele i programy działania (w ramach statutu), wybierają struktury organizacyjne oraz uchwalają akty wewnętrzne dotyczące swojej działalności.

Rozróżnić można 2 rodzaje stowarzyszeń: rejestrowe – najczęściej spotykane i posiadające pełną osobowość prawną (wpisane do KRS) oraz zwykłe – posiadające tzw. „ułomną osobowość prawną” (wpisane do ewidencji stowarzyszeń zwykłych prowadzonych przez starostę). Ułomna osobowość prawna stowarzyszeń zwykłych oznacza, że mogą one zaciągać zobowiązania, podpisywać umowy itp., ale wszyscy członkowie stowarzyszenia muszą udzielić stosownego pełnomocnictwa.

Stowarzyszenia to organizacje oparte na ludziach – do ich założenia potrzeba min. 7 osób (dot. stowarzyszeń rejestrowych) lub min. 3 osób (dot. stowarzyszeń zwykłych). Każde z nich reprezentowane jest przez zarząd. Do ich utworzenia nie jest potrzebny majątek, tak jak w przypadku fundacji.

Stowarzyszenia rejestrowe podlegają również ustawie o działalności pożytku publicznego i o wolontariacie, co w rzeczywistości umożliwia m.in. uzyskanie statusu OPP. Mogą również zakładać działalność gospodarczą, tworzyć oddziały, łączyć się w związki stowarzyszeń itp.

KOŁO GOSPODYŃ WIEJSKICH

Koło gospodyń wiejskich (KGW) jest to dobrowolne, niezależne zrzeszenie mieszkańców wsi, wspierające wszechstronny rozwój i aktywność środowisk lokalnych. Inicjatywie utworzenia koła przyświecają przede wszystkim cele społeczne, takie jak prowadzenie działalności społeczno-wychowawczej i oświatowo-kulturalnej w środowiskach wiejskich, wspieranie rozwoju przedsiębiorczości kobiet, inicjowanie i prowadzenie działań na rzecz poprawy warunków życia mieszkańców wsi, upowszechnianie i rozwijanie działań partnerskich, reprezentowanie interesów środowiska kobiet wiejskich wobec organów administracji publicznej, rozwijanie i promowanie lokalnej kultury ludowej. KGW działa na podstawie Ustawy z dnia 9 listopada 2018 r. o kołach gospodyń wiejskich. Obecnie większość z nich jest rejestrowana w Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa. Koła gospodyń wiejskich mogą być zakładane przez mieszkańców sołectw oraz małych miast (do 5000 mieszkańców). Z inicjatywą ich powołania musi wystąpić minimum 10 osób. Każde koło posiada swój statut, który określa zasady funkcjonowania podmiotu.

PODMIOT REINTEGRACYJNY

Podmiot reintegracyjny to inaczej jednostka reintegracji społeczno – zawodowej nieposiadająca odrębnej osobowości prawnej, prowadząca działalność reintegracyjną skierowaną do osób zagrożonych wykluczeniem społecznym. Podmiot reintegracyjny może być prowadzony zarówno przez organizację pozarządową, jak i jednostkę samorządu terytorialnego czy inny podmiot np. spółdzielnię socjalną. Zalicza się do nich: centra integracji społecznej (CIS), kluby integracji społecznej (KIS), warsztaty terapii zajęciowej (WTZ) oraz zakłady aktywności zawodowej (ZAZ).

CENTRUM INTEGRACJI SPOŁECZNEJ (CIS)

Centrum Integracji Społecznej (CIS) jest jednostką organizacyjną realizującą program reintegracji zawodowej i społecznej poprzez: kształcenie umiejętności pozwalających na pełnienie ról społecznych i osiąganie pozycji społecznych niedostępnych osobom w trudnej sytuacji życiowej; nabywanie umiejętności zawodowych oraz przyuczenie do zawodu, przekwalifikowanie lub podwyższenie kwalifikacji zawodowych; naukę zaspokajania potrzeb własnym zatrudnieniem, zwłaszcza poprzez możliwość osiągania własnych dochodów poprzez zatrudnienie lub działalność gospodarczą (na podstawie art. 3 ustawy z 13 czerwca 2003 r. o zatrudnieniu socjalnym). Ustawodawca przewiduje tworzenie CIS jako wyodrębnionych organizacyjnie i finansowo jednostek samorządu gminnego oraz organizacji pozarządowych, których statutowym zadaniem jest reintegracja zawodowa i społeczna osób społecznie wykluczonych. Za bardzo istotny aspekt CIS można uznać działania pomocowe mające na celu pomoc ludziom wykluczonym, powrót do pełnego i aktywnego życia w społeczności przez wsparcie psychologiczno-socjalno-prawne oraz realizację warsztatów zawodowych i kursów podnoszących kwalifikacje w wielu dziedzinach. Najbardziej popularne warsztaty organizowane przez CIS to warsztaty budowlane, porządkowe i ogrodnicze.

KLUB INTEGRACJI SPOŁECZNEJ (KIS)

Klub Integracji Społecznej (KIS) to podmiot, którego celem jest niesienie pomocy osobom indywidualnym oraz ich rodzinom w zakresie rozwoju kompetencji dotyczących uczestnictwa w życiu społeczności lokalnej. Dodatkowo KIS wspiera te osoby w powrocie do pełnienia ról społecznych oraz w podnoszeniu kwalifikacji zawodowych i zwiększaniu swoich szans na rynku pracy. KIS działa na rzecz integrowania się osób o podobnych trudnościach. Pomaga kooperować ze sobą ludziom w obrębie większych grup, podejmować wspólne inicjatywy i przedsięwzięcia w zakresie aktywizacji zawodowej, w tym także zmierzające do tworzenia oddolnych miejsc pracy. Klub Integracji Społecznej powołany może być przez jednostkę samorządu terytorialnego lub organizację pozarządową. Działalność KIS reguluje ustawa z 13 czerwca 2003 r. o zatrudnieniu socjalnym.

WARSZTAT TERAPII ZAJĘCIOWEJ (WTZ)

Warsztat Terapii Zajęciowej (WTZ) to jednostka, która nie posiada osobowości prawnej i funkcjonuje jako twór wyodrębniony przy organizacji pozarządowej lub organie władzy samorządowej. Podmiot ten ma za zadanie stwarzać osobom z niepełnosprawnościami warunki do społecznej oraz zawodowej rehabilitacji i integracji. Proces ten powinien być realizowany poprzez terapię zajęciową, której ważnymi składnikami jest podnoszenie kwalifikacji zawodowych oraz praca. Inne elementy rehabilitacji to ćwiczenia ruchowe, warsztaty psychologiczne i zadania ogólnorozwojowe. Warsztat Terapii Zajęciowej finansowany jest przede wszystkim ze środków PFRON.

ZAKŁAD AKTYWNOŚCI ZAWODOWEJ (ZAZ)

Zakład Aktywności Zawodowej to jednostka, której głównym zadaniem jest zatrudnianie osób z niepełnosprawnościami, a poprzez oferowaną rehabilitację zawodową i społeczną, również przygotowanie ich do życia w otwartym środowisku. Główne branże, w których działają ZAZ-y to utrzymywanie czystości, gastronomia, poligrafia, rękodzielnictwo i drobna wytwórczość, krawiectwo i ogrodnictwo. W obrębie ZAZ-ów wykonuje się zwykle proste prace oraz usługi niewymagające wysokich kwalifikacji. Nie wyklucza to jednak ZAZ-ów realizujących bardziej złożone zadania.

PRZEDSIĘBIORSTWO SPOŁECZNE

Przedsiębiorstwo społeczne to charakterystyczny typ podmiotu gospodarczego, w działalności którego na pierwszy plan wysuwają się nie zyski i ich maksymalizacja, lecz cele społeczne. Przedsiębiorstwa społeczne działają pod postacią różnych form prawnych: spółdzielni socjalnych, stowarzyszeń, fundacji, spółek non-profit.
Zgodnie z ustawą o ekonomii społecznej, aby uzyskać status przedsiębiorstwa społecznego należy złożyć wniosek do odpowiedniego organu państwa – wojewody, który po przeprowadzeniu postępowania wyda decyzję nadającą status przedsiębiorstwa społecznego. Podmiot ubiegający się o status przedsiębiorstwa społecznego ma obowiązek zatrudniać co najmniej 3 osoby na podstawie umowy o pracę lub spółdzielczej umowy o pracę. Przynajmniej 30% osób zatrudnionych w tym przedsiębiorstwie muszą stanowić osoby zagrożone wykluczeniem społecznym.
Każda z tych osób musi być zatrudniona w wymiarze czasu pracy minimum 1/2 etatu.
Przedsiębiorstwo społeczne, które zatrudniło osoby zagrożone wykluczeniem społecznym i uzyskało wsparcie np. w postaci finansowania części wynagrodzenia, musi prowadzić działalność w zakresie reintegracji.

SPÓŁDZIELNIA SOCJALNA

Spółdzielnia socjalna to zrzeszenie (grupa) osób (fizycznych lub prawnych), które prowadzą działalność gospodarczą, a nadrzędnym celem jest zapewnienie miejsc pracy dla osób defaworyzowanych (np. bezrobotnych lub z niepełnosprawnościami), jej działania ukierunkowane są w szczególności na społeczną i zawodową reintegrację swoich członków i pracowników.
Procedura zakładania spółdzielni socjalnej musi przebiegać według ściśle określonej ścieżki, która jest wyznaczona przez zapisy ustawy z dnia 27 kwietnia 2006 r. o spółdzielniach socjalnych. Ustawa reguluje kwestie związane z zakładaniem, prowadzeniem, rozwiązaniem spółdzielni socjalnej oraz wskazuje wymagania, jakie muszą być spełnione w przypadku uruchomienia takiej formy działalności gospodarczej.

Spółdzielnie socjalną z uwagi na jej charakter i przeznaczenie mogą zakładać osoby fizyczne spełniające odpowiednie kryteria, które szczegółowo wskazuje ustawa o spółdzielniach socjalnych (spółdzielnia socjalna osób fizycznych) lub prawne (spółdzielnia socjalna osób prawnych).

Spółdzielnia socjalna osób fizycznych – może zostać założona przez nie mniej niż 3 osoby, które są zobligowane do zatrudnienia i przyjęcia w poczet członków kolejnych dwóch osób z katalogu osób defaworyzowanych w terminie 12 miesięcy od wpisu spółdzielni socjalnej do Krajowego Rejestru Sądowego. Spółdzielnia zatrudnia swoich członków na podstawie spółdzielczej umowy o pracę.

Spółdzielnia osób prawnych – oprócz osób fizycznych spółdzielnie socjalne mogą być również zakładane przez co najmniej dwie osoby prawne takie jak organizacje pozarządowe, gminne osoby prawne, kościelne osoby prawne oraz jednostki samorządu terytorialnego. Spółdzielnia socjalna utworzona przez osoby prawne to narzędzie, które daje szerokie możliwości tworzenia wspólnych przedsięwzięć ekonomicznych samorządu terytorialnego i organizacji pozarządowych, służących integracji osób zagrożonych wykluczeniem społecznym. Zgodnie z zapisami ustawy, wkład organizacji pozarządowych, kościelnych osób prawnych lub jednostek samorządu terytorialnego może polegać na przeniesieniu lub obciążeniu własności rzeczy lub innych praw, a także na dokonaniu innych świadczeń na rzecz spółdzielni socjalnej, w szczególności na wykonywaniu świadczeń przez wolontariuszy lub pracowników jednostek samorządu terytorialnego, kościelnych osób prawnych lub organizacji pozarządowych. Spółdzielnia socjalna osób prawnych zobowiązana jest w ciągu pół roku od założenia, zatrudnić co najmniej 5 osób znajdujących się w szczególnie trudnej sytuacji na rynku pracy, które zostały wskazane w art. 4 ust 1 ustawy o spółdzielniach socjalnych. Po 12 miesiącach zatrudnienia w spółdzielni socjalnej, pracownicy mają prawo do uzyskania członkostwa w spółdzielni socjalnej.
Liczba członków, niezależnie czy spółdzielnia jest założona przez osoby fizyczne czy też osoby prawne, nie może przekroczyć 50.
Spółdzielnie socjalne mogą zawiązywać konsorcja i przynależeć do związków. Raz na trzy lata swej działalności spółdzielnia socjalna winna poddać się badaniu lustracyjnemu przez Krajową Radę Spółdzielczą, która jest nadrzędnym organem samorządu spółdzielczego lub przez związek rewizyjny, którego jest członkiem.

SPÓŁKA NON-PROFIT

Spółka non-profit to spółka, której funkcjonowanie nakierowane jest przede wszystkim na cele społeczne, a nie na generowanie zysków. Dlatego też zyski z działalności gospodarczej takiej spółki nie powinny podlegać podziałowi między udziałowców (sposoby dysponowania nimi określane są w aktach założycielskich spółek). Spółki takie mogą być zakładane przez osoby fizyczne i prawne, w tym również przez fundacje i stowarzyszenia. W tym ostatnim przypadku, gdy spółkę zakłada organizacja pozarządowa, należy liczyć się z tym, że majątek pozyskany na działalność statutową nie może być przekazany na wkład do spółki. Organizacja powinna „samodzielnie” pozyskać takie środki, które mogą być przekazane na wkład do powstającej spółki. Mogą to być środki np. z działalności gospodarczej lub dotacja celowa z przeznaczeniem na wkład do spółki.